ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Σχόλια στην ποιητική συλλογή του Σταύρου Καλυβιώτη “Ρήσεων Αντικατοπτρισμοί”

0

Εντρυφώντας επιμελώς και αδιαλείπτως στην Ιστορία και στην Αρχαιογνωσία, ο Σταύρος Καλυβιώτης θα συνομιλήσει συχνά με τον Παυσανία, με τους μεγάλους κλασικούς και τον πληθωρικό ρομαντισμό της Ελληνικής Μυθολογίας. Από τη «συνομιλία» του με τα αποστάγματα της κλασικής σκέψης ή της λαϊκής σοφίας θα προκύψει η ποιητική συλλογή «Ρήσεων αντικατοπτρισμοί».

Της ΑΝΤΩΝΙΑΣ ΠΑΥΛΑΚΟΥ*

Το σκίτσο του ποιητή με το οποίο κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου είναι συμβολική σύνθεση με τίτλο, «Τ’ αστέρια της ελπίδας, πολύτιμα πετράδια της ζήσης», όπου φαίνεται ότι η ελπίδα, ξεπηδάει από το περιστέρι της ειρήνης, είναι δηλαδή η ειρήνη προϋπόθεση για να υπάρξει η ελπίδα που θα μας στηρίξει στη ζωή. Τη συλλογή ο Στ. Καλυβιώτης αφιερώνει «σ’ εκείνους που έδωσαν το Φως της Γνώσης», ελάχιστο αντίδωρο ευχαριστιών για την κατάδυσή του στον κόσμο της σοφίας τους, μέσω της οποίας σφυρηλατήθηκε το ήθος, ο χαρακτήρας και οι αξίες του. Ακολουθούν δύο ποιήματα αφιερωμένα στην 8χρονη Αργυρώ και τον 5χρονο Στάθη, τα εγγόνια του και επεξηγηματικός πρόλογος από τον ίδιο τον ποιητή, μέσω του οποίου ο αναγνώστης κατατοπίζεται σχετικά με τη σύλληψη της ιδέας του να σχολιάσει ποιητικά μια πλούσια παρακαταθήκη σοφίας, προερχόμενη από ρήσεις, γνωμικά και παροιμίες. Κάποια απ’ αυτά είναι αυτοτελή, άλλα αποτελούν χωρία λογοτεχνικών κειμένων, οπωσδήποτε όμως η διαχρονική εμβέλειά τους διαμορφώνει ως σήμερα χαρακτήρες, συνειδήσεις και οικοδομεί αξίες.

Κάτω από τον τίτλο που έχει δοθεί σε κάθε ποίημα τίθεται ως προμετωπίδα η ρήση – αν είναι αρχαία ελληνική έπεται η απόδοσή της στα νέα ελληνικά – το όνομα εκείνου στον οποίο ανήκει και η ιδιότητά του. Ακολουθεί το ποιητικό κείμενο του Στ. Καλυβιώτη. Σ’ αυτό σχολιάζεται το βασικό της νόημα αδρομερώς, αλλά κυρίως ο ποιητής το επεκτείνει σε εκφάνσεις νοηματικές που εκείνος επιλέγει, με χρήση συμβόλων και άμεση ή έμμεση εξαγωγή περαιτέρω διδαγμάτων ή συμπερασμάτων από εκείνα της αρχικής ρήσης.

Τα 53 ποιήματα της συλλογής είναι πλημμυρισμένα από φως και διαπνέονται από τη γλυκύτητα μιας θετικής αύρας για την αντιμετώπιση της ζωής. Γενικά την ποίηση του Στ. Καλυβιώτη ελάχιστα σκιάζει το σκοτάδι του θανάτου. Κι αυτό μόνο όταν αφορά την πρόωρη απώλεια. Για τον παραπάνω λόγο ξεχωρίζει στη συλλογή το ποίημα «Ένας απαλός άνεμος», βασισμένο στη ρήση του Επίκουρου «ο καθένας φεύγει απ’ τη ζωή, σαν να ’ρθε τώρα μόλις».

Είμαστε ένας απαλός άνεμος πάνω στη γη… / Σιγά – σιγά και σταθερά ο άνεμος δυναμώνει… / Χωρίς να το καταλάβουμε χάνεται / και σβήνει στην άκρη του ορίζοντα της ζήσης…

Όπως στην ζωγραφική αφήγηση το ίδιο και στην ποιητική αφήγηση του Στ. Καλυβιώτη κυρίαρχη είναι η έννοια της ΕΛΠΙΔΑΣ. Στη συλλογή ανιχνεύουμε δύο ρητά και αντίστοιχα δύο ποιήματα που αναφέρονται στην ελπίδα κυριολεκτικά και τουλάχιστον δύο ακόμη που την αγγίζουν με μεταφορικό τρόπο. Το θάρρος της αλήθειας λάμπει στο ομώνυμο ποίημα, ενώ στο ποίημα «Χρυσός της γης» καυτηριάζεται η απόκρυψη της αλήθειας. Πελέκι αμφίστομο χαρακτηρίζει ο ποιητής το δίπολο αλήθεια – ψέμα τοποθετώντας κοντά σ’ αυτό το δίπολο, σοφία – αμάθεια αλλά και την ημιμάθεια. Ακόμη στο ποίημα «Νέων διδαχή» η παιδεία φέρει τη γνώση, καταλύει την αμάθεια, χαρίζει όλα τα αγαθά αλλά και τη δύναμη της δημιουργίας όπως αλλού λέει ο ποιητής.

Η γρανιτένια θέληση για τη γνώση, η αγωνιστικότητα με στόχο τη δημιουργία απεικονίζονται με το πουλί Σκεπαρνάς, το οποίο με επιμονή περνάει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στους αιθέρες «και μέσα από τα σπάργανα της ζωής / ίσαμε την άκρη του ορίζοντα χρόνου / ευωδιάζει αέναος κύκλος δημιουργίας!».

Τα μεγάλα επιτεύγματα χρειάζονται σύμπνοια και ομόνοια «Ενεοί από κατάπληξη και θαυμασμό / περιχαρείς απολαμβάνουμε / τα έργα της δικής μας ομόνοιας», αναφωνεί ο Στ. Καλυβιώτης. Αλλά για τα μεγάλα έργα χρειάζεται «Η πρόβλεψη» ενός ποιητικού τίτλου, όπου αλλού, με άλλο σκεπτικό αυτή αναφέρεται ως προνοητικότητα. Στο χτίσιμο του παραπάνω ποιήματος που είναι αφιερωμένο στον αείμνηστο Καπετάν Βασίλη Κωνσταντακόπουλο, γνωριμία ζωής του Στ. Καλυβιώτη και τρανό παράδειγμα πρόνοιας, συνέπειας και επιμονής στη στοχοθεσία, χρησιμοποιείται η φράση από τη ναυτοσύνη του πολύπειρου καπετάνιου «οιακιστής άξιος στης ζωής το τραβέρσο» που τον εντυπωσίασε.

Ο ποιητής στέκεται ακόμη στην ισχύ του λόγου, της προφορικής υπόσχεσης, αυτό που ο λαός αποκαλεί «συμβόλαιο» και προσδιορίζει τον χαρακτήρα του εν είδει δαίμονος δηλαδή πεπρωμένου, η αντίσταση στην εξομοίωση προς τα κάτω (ο καλύτερος τρόπος ν’ αντιστέκεσαι είναι να μην εξομοιώνεσαι), λέει ο Σ.Κ. μέσω του Μάρκου Αυρηλίου. Βασική προϋπόθεση αντίστασης η γνωριμία με τον εαυτό, ώστε να αγαπήσει κανείς τις αδυναμίες του και να τις γιατρέψει ή να εκμεταλλευτεί δυνάμεις που έχει για τον στόχο του, να νικήσει δηλαδή τον κακό εαυτό του. Ακόμη ο έλεγχος της συνείδησης που αποτρέπει από την πολύβουη λεωφόρο της κακοβουλίας ή υστεροβουλίας και καταγράφεται στο περίφημο γνωμικό «η συνείδησή του ήταν πεντακάθαρη, δεν την είχε χρησιμοποιήσει  ποτέ».

Επιπλέον γερά πατήματα του ανθρώπου προς τον έπαινο του Δήμου και των σοφιστών είναι το δίδυμο των αρετών αιδημοσύνη και ανωτερότητα, αντιπροσωπευτικά του χαρακτήρα του Στ. Καλυβιώτη και των επιλογών του στη ζωή. Γιατί η ντροπή είναι μέρος της σωφροσύνης, αφού τα έργα τα καλά αργά ή γρήγορα έρχονται στο φως (ΧΡΟΝΟΥ ΦΩΣ το ποίημα) ενώ η ανωτερότητα απέναντι και στον εχθρό αποτυπώνεται στο ομώνυμο ποίημα συνυφασμένη με την μη εκδίκηση.

Στο στενό πλαίσιο της συναδέλφωσης ο Στ. Καλυβιώτης βλέπει την οικοδόμηση της γνήσιας και άδολης φιλίας. Η αγάπη ως επιστέγασμα των αξιών εξαίρεται τελευταία και συνδέεται σε δύο ποιήματα με την καλοσύνη, τη δοτικότητα και την ανιδιοτελή προσφορά. Η γυναίκα, σύμβολο του ποιητή στέκεται στο επίκεντρο των δύο τελευταίων αξιών.

Δεν απουσιάζει στους σχολιασμούς η Φύση μέσα από τη γνωστή ηρακλείτεια διαπίστωση της ρευστότητας, ενώ από τα στοιχεία της ο ποιητής ξεχωρίζει τη θάλασσα. Έτσι, ποιοτικά ξεχωριστό είναι και το ποίημα «Γυμνή θεά της δημιουργίας» όπου «η κάθε σου όψη, το κάθε σου λίκνισμα, / δικό σου είναι δημιούργημα που σαγηνεύει». Δεν υπολείπεται επίσης το δέος και ο θαυμασμός μπροστά στη Φύση, ως θεία δημιουργία. Στο γνωστό απόσπασμα, από τον Καζαντζάκη, η μυγδαλιά θα μιλήσει για τον Θεό.

Ακόμη με αφετηρία την ομηρική γλυκύτητα των γονέων και της πατρίδας επισημαίνεται η σημασία τους στο ποίημα «Ανθρώπων ύμνοι», επέκταση όμως στη ζοφερή πραγματικότητα της σημερινής πατρίδας αποτελεί το ομώνυμο, εκτεταμένο και καλοδουλεμένο ποίημα.

Ωστόσο για την κατάκτηση οποιουδήποτε στόχου ο Σ.Κ. λέει ότι η νύχτα των δυσκολιών είναι πηχτή, ο αγώνας δύσκολος, μα η ελπίδα βρίσκεται στον νομοτελειακό ερχομό της αυγής, φτάνει να ξεκινήσουμε. Πάντα χρειάζεται το πρώτο βήμα δηλαδή «η αρχή είναι το ήμισυ του παντός» και εφόδια να πολεμά ο άνθρωπος εκείνο που καταγράφεται ως πεπρωμένο του. Κατά τον Καλυβιώτη μοίρα είναι ό,τι κανείς δεν πολεμάει. Είναι δηλαδή οι αντιξοότητες που συναντάμε και δεν θέλουμε να πολεμήσουμε. Ανακούφισή μας είναι η ανέλπιστη χαρά που φέρνουν οι δύσκολες νίκες και μάλιστα εκείνες που έχουν να κάνουν με την οπτασία των ιδανικών του ποιητή, δηλαδή της κάθε είδους ελευθερίας, της ισότητας, της ειρήνης, της δικαιοσύνης.

Ως προς τη μορφολογία, παρατηρούμε ότι η δομή στη συνολική ποιητική του Σ.Κ. είναι σχετικά χαλαρή (εννοώ και στις Αναζητήσεις). Ανιχνεύεται ή και υποδεικνύεται με χαρακτηριστικά γράμματα από τον ίδιο ένα συμπέρασμα ή ένα δίδαγμα, συνήθως στο ή προς το τέλος του ποιήματος, χωρίς να υπάρχει πάντοτε ένας σφιχτός συλλογισμός. Σ’ αυτό συμβάλλει το γεγονός ότι η ποίηση κινείται στον χώρο του ρομαντισμού, ο οποίος δίνει έμφαση στην πρόκληση συναισθημάτων, στην συγκίνηση της στιγμής και όχι τόσο στην λογική εξέλιξη των ιδεών που συχνά διακόπτονται από την έκπληξη του συναισθήματος.

Από τον ρομαντισμό επίσης ο Στ. Καλυβιώτης αντλεί τα πολλά σχήματα λόγου, με κυρίαρχη τη μεταφορικότητα και την προσωποποίηση ή την παρομοίωση, «αδειανή η φαρέτρα της ψυχής», τους παραλληλισμούς π.χ. η ζωή ως απαλός άνεμος ή ταξίδι και η δημιουργία ως αέναος κύκλος. Οι παρηχήσεις επίσης πολλές. «Κρατήσου στην άκρη του καιρού κατάντικρυ στον ήλιο κι αγκάλιασε το φως που θ’ απλωθεί». Ακόμη η χρήση του επιθέτου είναι πληθωρική, όχι όμως και ενοχλητική, αλλά υπηρετική των ρομαντικών εικόνων που δεξιοτεχνικά αποτυπώνει η πένα του Καλυβιώτη. Όλα αυτά συνιστούν τη γλαφυρότητα του ύφους και αποπνέουν έναν πηγαίο λυρισμό και μόνο τόση επικότητα όση αποπνέει ο ομηρικός Οδυσσέας. Η γλώσσα φυσικά δεν είναι καθαρεύουσα, όπως στους ρομαντικούς, υπάρχει όμως η θήρευση λόγιων τύπων, η εκζήτηση όπως καλλουργεί, ικμάδα, έμπλεος, σωρεία επίσης πρωτότυπων σύνθετων λέξεων, συχνά και λόγιων και μεταπλασμένων π.χ. αφιλόκαλος, αντιστύλι, χρυσοφόρα, πολυταξιδεύτρα, αλεύκαντα, σύμπλευση πολύλαλη ποντοπορείς, ωστόσο παρατηρείται η εξαίρετη χρήση της και η διατύπωση ακριβέστατων νοημάτων με δύσκολες έννοιες. Ο στίχος είναι ελεύθερος, ανομοιοκατάληκτος, με ακανόνιστες στροφές. Η εικονοποιία κυριαρχεί και προκαλεί ποικιλία δυνατών συναισθημάτων, ενώ η φαντασία του ποιητή στη δημιουργία των εικόνων ταξιδεύει τον αναγνώστη στις υψηλές ιδέες και τα οράματα που υποδεικνύει.

Ο δεύτερος πυλώνας της ποιητικής του Σ.Κ. είναι ο συμβολισμός που δεν αφορά τόσο στην μορφή όσο στην έκφραση των νοημάτων μέσω των συμβόλων. Σύμβολα της αλήθειας, της ελπίδας, της ομορφιάς, του φωτός, του ταξιδιού είναι κυρίως η Άνοιξη και ο Ήλιος. Η νύχτα ταυτίζεται με τις δυσκολίες, με το κακό και η αυγή με το τέλος των βασάνων. Ως οπτασία των ιδανικών απεικονίζεται η ελευθερία, η ισότητα, η ειρήνη. Υπό την έννοια αυτή και με τις έμμεσες ποιητικές νύξεις, το έργο του Στ. Καλυβιώτη έχει και κοινωνικοπολιτική διάσταση.

Αν και η συλλογή δεν διακρίνεται για την πρωτοτυπία των ιδεών αλλά για το σχολιασμό των σταθερών αξιών, εντοπίζουμε σ’ αυτήν την ευαισθησία του χαρακτήρα του δημιουργού της και της καλλιτεχνικής του φύσης. Η ποίηση του Σ.Κ. είναι υπόδειξη πορείας προς το ιδεώδες, κάτι που ο ίδιος προσπαθεί για να απολαμβάνει η πόλη μας, η Μεσσηνία, όλοι εμείς την πολυεπίπεδη παραγωγικότητά του που μόλις σήμερα ξεφεύγει από την ιδιωτικότητα, και έρχεται σε τοπική δημοσιότητα. Με την αιδημοσύνη του Σ.Κ. … πάντα.

  • Το κείμενο από την παρουσίαση της φιλολόγου, συγγραφέα και γενικής γραμματέα της Ενωσης Μεσσηνίων Συγγραφέων (ΕΜΣ) Αντωνία Παυλάκου στις 26-4-2017

Comments are closed.