fbpx

Δημήτριος Βέσκος, “Στο ξένο σπίτι”: Το εργασιακό και αξιακό αδιέξοδο στη σύγχρονη ποίηση

0

O ποιητής Δημήτριος Βέσκος δημοσίευσε πρόσφατα τη νέα του ποιητική συλλογή με τίτλο Στο ξένο σπίτι, που περιλαμβάνει δεκαπέντε ποιήματα.  

Γεννημένος στην Κυπαρισσία το 1940, γνώστης αρκετών ευρωπαϊκών γλωσσών και έχοντας ζήσει 20 χρόνια στην Κοπεγχάγη, ο Βέσκος (που από ηλικιακή άποψη εντάσσεται στους ποιητές της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς)  έχει ασχοληθεί με την ποίηση από νεαρή ηλικία και έχει δημοσιεύσει ποιήματα και μεταφράσεις με διάφορα ψευδώνυμα στα λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής. Γνωστές είναι οι μεταφράσεις του έργων του Soren Kierkegaard, του R.M.Rilke (1964, αρχικά στις εκδόσεις Γαλαξία), των Georg Buechner και Friedrich Schiller (1964 στο Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας), στην Αθήνα. Είναι ο πρώτος που δημοσίευσε μεταφράσεις ποιημάτων του Georg Trakl (1957), αλλά και άλλων αξιόλογων ποιητών από τη γερμανική, την ολλανδική και τη δανική γλώσσα.

 γράφει ο ΚΩΣΤΑΣ ΖΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

Ολιγογράφος και νεωτεριστής, αλλά με μακρά θητεία στην ποίηση – δημοσιεύει ποιήματά του από το τέλος της δεκαετίας του 50 – ο Βέσκος έχει στο ενεργητικό του τέσσερις  συλλογές ποιημάτων, από το 1971 μέχρι το 2006. Τα ποιήματα των πρώτων τριών συλλογών, αν και δεν μπορούν να καταταγούν σε μιαν ορισμένη σχολή, έχουν κάποιες επιρροές από το dada, τον εξπρεσιονισμό, την συγκεκριμένη (concrete) ποίηση, τον σουπρεματισμό (suprematismus) και την οπτική τέχνη (op art). Συγκεκριμένα, έχει δημοσιεύσει την ποιητική συλλογή Σύρμα Νο 92831 (Κοπεγχάγη 1971, Tutein&Koch) με “concrete poetry” και αργότερα το ίδιο έργο εμπλουτισμένο και με άλλα ποιήματα (Αθήνα, 1981)- έργα που εντάσσονται κυρίως στο νεο-ντανταϊστικό ρεύμα.

Δημοσίευσε, επίσης, τη συλλογή «Ποιήματα», εκτύπωση Φίλιππος Βλάχος, Αθήνα 1971.Tο 1973 εξέδωσε, στη Δανία, το πειραματικό “μυθιστόρημα” S23—S32—S5, μια αριθμητική περιπέτεια ad infinitum,   χωρίς κατάληξη, χωρίς τέλος, ένα «απειρόπλασμα», όπως το ονομάζει, που ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να συνεχίζει γράφοντας και συμπληρώνοντας το κείμενο στο διηνεκές. Η τεχνική αυτού του κειμένου βασίζεται στη λοξή πρόσθεση και στην αντιστοιχία των γραμμάτων ή ψηφίων της ελληνικής γλώσσας με τούς αντίστοιχους αραβικούς αριθμούς. Το έτος 2001 εξέδωσε στην Αθήνα την ποιητική συλλογή «Εν νυκτί λογου» με ποιήματα σε μιαν ιδιότυπη πολυεπίπεδη ελληνική αρχαίζουσα, με εμφανή νεοεξπρεσσιονιστικά υπαρξιακά στοιχεία.

Όλες οι εκδόσεις ποιημάτων του είναι στο λεγόμενο πολυτονικό σύστημα, με χειροστοιχειοθεσία, επιλεγμένο χαρτί και συνάμα ελάχιστα διακεκριμένα αντίτυπα σε χειροποίητο χαρτί εισαγωγής, αριθμημένα και υπογεγραμμένα από τον ποιητή.

Έχει, επίσης, δημοσιεύσει το δοκίμιο «Περί τέχνης», τυπωμένο από τον Φίλιππο Βλάχο, στην Αθήνα το ετος1971.Το solo περιοδικό  ΣΥΡΜΑ   περιελάμβανε μόνο δικά του γραφικά και ποιητικομηχανικά σχέδια και πειραματικά οπτικά και συγκεκριμένα ποιήματα, ανάμεσα στα έτη 1973/74, στην Κοπεγχάγη. Το 1983 εξέδωσε μία ποιητική ανθολογία του επαναστατικού κινήματος της τέχνης dada, Ανθολογία DaDA, εκδόσεις Δωδώνη, με βιογραφίες και σχόλια για τους σημαντικότερους εκπροσώπους του.

Ας σημειωθεί, ότι στην συλλογή του 1971 ο ποιητής σχημάτισε απλές κατηγορικές, καταφατικές προτάσεις, αποτελούμενες από τρεις απαραίτητες, στοιχειώδεις λέξεις, το υποκείμενο ουσιαστικό, το ένα και μοναδικό ρήμα (το είναι) σε τρίτο ενικό πρόσωπο  και το κατηγόρημα, όπως λ.χ. «το γάλα είναι άσπρο, το τραπέζι είναι στρογγυλό, το ρυάκι είναι ήσυχο» κ.ο.κ. Χρησιμοποίησε  μόνο ουσιαστικά της καθημερινής άμεσης πραγματικότητας και απέκλεισε  αναφορές που παραπέμπουν σε θεωρίες, δόγματα και ιδεολογίες. Όπως έχει υποστηρίξει, γι αυτόν απομένει ίσως να δοκιμαστεί αν κάποιες από τις άμεσες, αμέσου ανάγκης λέξεις ή ονόματα (ουσιαστικά) «περιέχουν ακόμα ουσία». Συνεπώς, τα πρώτα ποιήματα του Βέσκου επιχειρούν να μιλήσουν για την πραγματικότητα κατά έναν πρώτο αντι-δογματικό, αντι-ιδεολογικό και αντι-παραδοσιακό τρόπο ή ίσως να πλάσουν στη φαντασία μια νέα πραγματικότητα. Αυτή η υπονόμευση του συνήθους τρόπου θέασης της πραγματικότητας, αυτό το καινοτόμο βλέμμα, δημιουργείται μέσω της συντακτικής μετάθεσης ή της επανάληψης της πρότασης-στίχου, κάθε φορά πού το ρήμα παίρνει τη θέση του ουσιαστικού ή όταν το ουσιαστικό γίνεται επιθετικός προσδιορισμός, ή ακόμα και ρήμα. Με την μετακίνηση και εναλλαγή θέσεως μέσα στην πρόταση, ή ακόμα και με την επανάληψη, αλλάζει η δομή του λόγου και η μεταφυσική διάσταση της αναφοράς του.

Η τέταρτη ποιητική του συλλογή, με τίτλο Βιογραφία, περιέλαβε κατά το μεγαλύτερο μέρος της παλαιότερα ποιήματα, της νεότητάς του, ξανακοιταγμένα και αναθεωρημένα, τα περισσότερα γραμμένα πριν την στροφή του προς στον ελεύθερο πειραματισμό (1971). Στα ποιήματα αυτής της συλλογής δεν διακρίνει κανείς τα ακραία, εν πολλοίς πειραματικά, νεωτερικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν την πρώτη ποιητική του συλλογή, του 1971, όπως είναι η ιδιαιτέρως φειδωλή  οικονομία των λέξεων και όσα προαναφέρθηκαν. Επίσης, δεν διακρίνει κανείς την προσωπική αφηρημένη ποίηση της προηγούμενης συλλογής («Εν νυκτί λόγου»), όπου αρθρωνόταν ένας σύνθετος λόγος μεγάλης πυκνότητας νοημάτων με τα εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά των αποσπασματικών και αλληλοσυγκρουόμενων εικόνων και των ανεξάρτητων μεταφορών, με τη συντακτική σύμπτυξη ή την αλληλουχία συμβολικών εικόνων και με τη χρήση μπαρόκ μεταφορών. Απεναντίας ο ποιητικός λόγος σε αυτή τη συλλογή είναι εύληπτος και διαφανής, τα νοήματα προφανή και η λειτουργία της παράλειψης και του υπαινιγμού περιορισμένη και σε ορισμένα μόνο ποιήματα. Στη «Βιογραφία» ο ποιητής επέστρεψε στην τρέχουσα δημοτική γλώσσα με κάποιες ιδιαιτερότητες, ενώ διατήρησε την ιστορική ορθογραφία και (ενίοτε) την ιστορική γραμματική. Το έργο του αυτό διαθέτει ρυθμό, στα περισσότερα ποιήματα υπάρχει και μέτρο, ενώ κατά το μεγαλύτερο μέρος του κυριαρχείται από την ομοιοκαταληξία. Θα έλεγε κανείς ότι μορφικά ανήκει στην παραδοσιακή ποίηση, όμως σε αρκετά σημεία υπάρχουν ιδιοτυπίες, τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενο, που δεν επιτρέπουν ασφαλώς μια τέτοια κατάταξη.

Η νέα ποιητική συλλογή του, «Στο ξένο σπίτι», για την οποία γίνεται η παρούσα αναφορά,  τυπωμένη με το χέρι σε εκλεκτό χαρτί σε λιγοστά αντίτυπα, εντάσσεται στην προηγούμενη συλλογή ποιημάτων του ως τρίτη ενότητα, μετά από τις  ενότητες ”Θρίαμβος και μελαγχολία” και “Με τη λύπη στο χώμα” της ποιητικής συλλογής του 2006 με γενικό τίτλο Βιογραφία. Τα ποιήματα της νέας του συλλογής, γραμμένα τα τελευταία δέκα χρόνια, παρουσιάζουν  παρόμοια στοιχεία με εκείνα της προηγούμενης τόσο από γλωσσική όσο και από θεματική άποψη. Η γλώσσα είναι σύγχρονη δημοτική χωρίς αρχαϊσμούς άμεση, τρέχουσα, σε πρώτο ενικό πρόσωπο. και η θεματολογία έχει έντονα στοιχεία αυτοβιογραφίας. Ο στίχος όμως είναι εντελώς ελεύθερος και δεν απαντώνται καθόλου η ομοιοκαταληξία και το μέτρο, ενώ βέβαια τηρείται το πολυτονικό σύστημα όπως και στις προηγούμενες συλλογές.

Στις προγενέστερες συλλογές κοινό στοιχείο ήταν μια απέλπιδα, αλλά ψύχραιμη και γενναία στάση βίωσης της παρακμής και της κατάπτωσης, τόσο της προσωπικής όσο και του τόπου, η οποία αποτελούσε και το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του ύφους. Στην παρούσα συλλογή το στοιχείο αυτό είναι λιγότερο έντονο. Αλλά, όπως και στις προηγούμενες συλλογές, τα ποιήματα οργανώνονται σε αισθήματα μοναξιάς λόγω της απώλειας αγαπημένων προσώπων αλλά και λόγω της συνειδητής «αυτοεξορίας» του ποιητικού υποκειμένου, καθώς επίσης σε αισθήματα αγωνίας, μελαγχολίας και απελπισίας  απέναντι στις πολλαπλές απώλειες και στα αδιέξοδα.

Όπως και στην προηγούμενη συλλογή, σε αντιδιαστολή με τα προγενέστερα  ποιήματα του Δ. Βέσκου (της συλλογής «Εν νυκτί λόγου»), όπου συναντάμε πλούτο και μεγάλη ποικιλία εκφραστικών μέσων, στην τωρινή συλλογή τα ποιητικά σχήματα εμφανίζονται πιο αραιά και με μικρότερο βάρος μέσα στο ποίημα. Μερικά δείγματα από τα ελάχιστα αυτά ποιητικά σχήματα: προσωποποιήσεις : […] Άνοιξα το παράθυρο· αισθάνθηκα πως ήθελε να μου μιλήσει η βροχή, […] Η βροχή γονάτισε./ Φιλούσε κι έγλυψε με ερωτικό καημό το χώμα […]. Μεταφορές: […] το θέαμα επάγωσε το μυαλό μου […]  Ανακατεύανε το χώμα με πολιτική, με θρησκεία, με επιστήμη, με σύστημα..[…].

Οι θεματικές αφετηρίες των ποιημάτων αυτών είναι πραγματικά γεγονότα, βιογραφικές αναφορές, όμως μέσω της αφαίρεσης και της ποιητικής τους μετάπλασης, αποκτούν έναν διαχρονικό και πανανθρώπινο συμβολικό χαρακτήρα, ώστε, για παράδειγμα, «το ξένο σπίτι», που αναφέρεται σε περιστατικά από τη ζωή του ποιητή ή των προσφιλών του προσώπων, να αναδεικνύεται ως απεικόνιση ολόκληρης της κοινωνίας ή του κόσμου. Ώστε, η έννοια «ξένο σπίτι» αποτελεί το σύμβολο όλου του κόσμου, μέσα στον οποίο ο άνθρωπος αισθάνεται αποξενωμένος. Άμεση αναφορά στην έννοια αυτή γίνεται στα ποιήματα «Νοέμβρης» και «Το κατάλυμα».

Οι θεματικοί πυρήνες που κρατούν κεντρικό ρόλο στα ποιήματα της συλλογής είναι καταρχήν η ερημία, η προσωπική περιπέτεια, η τραγική μοίρα, η μοναχικότητα, η απελπισία, η αποτυχία, η αυτοκαταστροφή , η συνενοχή και η αυτοαπαξίωση, το αδιέξοδο και η αυτοεξορία του ποιητικού υποκειμένου αλλά και γενικότερα του ανθρώπου, εν μέσω κοινωνικής αλλοτρίωσης και λήθης, στοιχεία που κυριαρχούσαν και στην προηγούμενη συλλογή («Το πέρασμα», «Το κατάλυμα», «Finish», «Ο κύκλος», «Στην εξοχή», «Η έξωσις», «Τα χειρότερα»).

Ένα από τα καλύτερα ποιήματα της ομάδας αυτής είναι :

ΤΟ ΚΑΤΑΛΥΜΑ
«Θα μείνεις εδώ. Δεν έχομε
άλλο κατάλυμα.»
Έριξα μια ματιά στο δωμάτιο.
Μου φάνηκε αφιλόξενο και ξένο,
σχεδόν αγνώριστο.
Στάθηκα λίγο κοντά στο παράθυρο ̇
είδα πάλι εκείνο το παιδί, να τρέχει
με έναν χαρταετό,
ανάμεσα στα ερείπια.
Αυτό ήταν το παιδικό μου δωμάτιο,
ο χώρος της νεότητός μου.
Εδώ είχα το γραφείο μου, τα βιβλία μου
και το κρεβάτι μου.
Εδώ εδιάβαζα.
Εδώ έγραψα τα πρώτα μου ποιήματα,
την πρώτη μου ποιητική συλλογή
Olivae in campis,
που δεν την εχάρηκα.
»Την επετάξατε στα σκουπίδια,
με καταστρέψατε,
το ξέρεις;«
«Όχι εμείς, πρόσθεσε η οικονόμος,
ο πατέρας σου»!

Το ποίημα αυτό, ένα εκ των δύο που σχετίζονται άμεσα με τον τίτλο της συλλογής, αποτελεί μια κεντρική αλληγορία για τη σχέση του ποιητικού υποκειμένου αλλά και γενικότερα του ανθρώπου με τον σύγχρονο κόσμο. Ο άνθρωπος έχει αποξενωθεί από το προσωπικό του περιβάλλον, από έναν κοντινό του κόσμο  που κάποτε του ανήκε. Και θυμάται, επιλεκτικά και αποσπασματικά, σκηνές τραγικές αλλά και σκηνές ευχάριστες, μυθοποιημένες ίσως, από την παιδική και νεανική του ηλικία. Ανεξαρτήτως της πιστότητας, όσον αφορά βιογραφικά στοιχεία, εδώ η επιβολή του πατέρα συμβολίζει την επιβολή των επικρατουσών κοινωνικών αξιών στο άτομο, τον έλεγχο της κοινωνίας πάνω στο ατομικό υποκείμενο, σύμφωνα με τις κυρίαρχες απόψεις της για το ποιες δραστηριότητες είναι «παραδεδεγμένης χρησιμότητος» και ποιες όχι.

Ένας άλλος θεματικός πυρήνας είναι το αίσθημα της απουσίας και της έλλειψης του αγαπημένου προσώπου της μητέρας («Finish»), και η επώδυνη ανάμνηση του χαμένου ερωτικού συντρόφου («Νοέμβρης», «Το χιόνι»).

Ακόμη ένα κεντρικό θεματικό στοιχείο που απαντάται, ίσως το πιο επίκαιρο, αφορά κρίσιμα προβλήματα του παρόντος, όπως είναι η δυσκολία ευρέσεως εργασίας, η έξωση λόγω ελλείψεως χρημάτων και γενικά το εργασιακό και αξιακό αδιέξοδο του ανθρώπου σ’ έναν κόσμο αφιλόξενο («Νέα ευρήματα», «Το θέαμα», «Στην άκρη», «Νέες ημέρες», «Βιολογία»).

Το καλύτερο ίσως από τα ποιήματα της κατηγορίας αυτής είναι το εξής:

ΒΙΟΛΟΓΙΑ

«Δεν κάνετε σεις για αυτή τη δουλειά,
είναι επικίνδυνες σκόνες, είναι δηλητήρια⸱
παράγομε φάρμακα για ανθρώπους και ζώα.»
»Αφήστε με, τουλάχιστον, να δοκιμάσω«!
«Όχι, όχι, ζητάμε έναν εργάτη σκληρό,
εσείς δεν κάνετε»!
Τον κοίταξα αμήχανος και καταπτοημένος̇⸱
την είχα ανάγκη αυτή τη δουλειά⸱
αφ’ ότου εχώρισα από τη Nelly
μου ήρθανε όλα ανάποδα, δεν μπόρεσα να βρω
τίποτε της προκοπής.
Η τελευταία μου δουλειά σ’ ένα νηπιαγωγείο
ήτανε προσωρινή, δεν κράτησε πολύ.
Τα τελευταία μου φράγκα τα εξόδευσα προχθές.
Είμαι διατεθειμένος να κάνω ο,τιδήποτε,
αρκεί να με πληρώσουν.
Αλλά, η εμφάνισίς μου προφανώς, το ύφος μου,
τα λόγια μου και μία accent δηλωτική
της ξένης καταγωγής,
δεν άρεσαν στον εργοδότη.
Στον γυρισμό, γλιστρώντας με το ποδήλατο
στο παγερό βιομηχανικό προάστιο,
έπεσα κάτω, σύρθηκα στη γη,
εγέμισα τις παλάμες μου χώμα
και το έφαγα.

Εν κατακλείδι, η νέα συλλογή του Δ. Βέσκου συνδυάζει από τη μία μεριά την παραδοσιακή τεχνοτροπία, την απλότητα και τη διαφάνεια των νοημάτων και, από την άλλη, έναν ιδεολογικό πυρήνα που αναφέρεται με απόλυτο τρόπο στην τραγικότητα και το αδιέξοδο του ποιητικού υποκειμένου αλλά και γενικότερα του σύγχρονου ανθρώπου σε έναν κόσμο αφιλόξενο, αποξενωτικό και αλλοτριωτικό.

Share.