fbpx

Ησυχασμός και Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

0

Ο 14ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ, καταγράφεται στην Βυζαντινή Ιστορία, σαν μια περίοδος, που η παρακμή της Αυτοκρατορίας, φαίνεται πια έκδηλα. Η Αυτοκρατορία, ανεπανόρθωτα τραυματισμένη, λόγω του εγκλήματος, που διέπραξαν οι Σταυροφόροι, ενάντια στην Παγκόσμια Ιστορία, με την Άλωση της Βασιλεύουσας το 1204, αδυνατεί να συνέλθει, πολιτικά και στρατιωτικά. Ωστόσο, αναγεννάται πνευματικά, με το κίνημα του Ησυχασμού.

Του Τάσου ΔΡΟΛΑΠΑ
Επιμελητού Α΄ Ιατρικής Διαγνωστικής Απεικόνισης, ΓΝ-ΚΥ-ΝΜ Κυπαρισσίας

Ο Ησυχασμός, ένα κίνημα ανανέωσης, της πνευματικής ζωής της Ορθοδόξου πίστης μας, μέσα από το προσωπικό βίωμα, ξεσήκωσε μια έριδα (όπως και κάθε επανάσταση), που συντάραξε την Βυζαντινή Αυτοκρατορία, παίρνοντας διαστάσεις -εκτός των θρησκευτικών και πνευματικών- και πολιτικές και κοινωνικές.

Η Ησυχαστική έριδα, που συντάραξε την Αυτοκρατορία, από το 1335-1360, διακρίνεται, σε δύο φάσεις. Στην 1η κυριαρχεί, η θεολογική διένεξη του Γρηγορίου του Παλαμά, και ενός μοναχού Έλληνα, από την Καλαβρία της Ιταλίας, της Μεγάλης Ελλάδας, του Βαρλαάμ Καλαβρού. Το πρόβλημα, πού τέθηκε, με την παρέμβαση του Βαρλαάμ, ήταν, αν η θεραπεία του νου (κάθαρση), πραγματοποιείται μέσω της ασκήσεως και της νοεράς ευχής (φωτισμού), ή μέσω της φιλοσοφίας (διανοητικού στοχασμού). Έτσι όμως, ετέθη στην πράξη, το ζήτημα της σχέσεως, της «θείας» με την «έξω» ή «θύραθεν» σοφία. Μόνο οι διαβεβαιώσεις του λόγου αξίζουν, με την κάθε μυστική ενορατική διείσδυση, να αποκηρύσσεται, ως πηγή πλάνης, με τον εσωτερικό φωτισμό, να καταδικάζεται, ως υλοποίηση Του Θεού. Η σύγκρουση, δεν είναι μεταξύ φιλοσοφικών ρευμάτων -ο Αριστοτέλης με τον Πλάτωνα, είναι εκατέρωθεν παρόντες- αλλά, βρίσκεται βαθύτερα: είναι δογματική. Θεμελιώνεται, στη διαφορά, μεταξύ μιας θεολογίας αυτόνομης και καταφατικής από τη μια, και μιας θεολογίας αποφατικής από την άλλη, με κάθε βεβαίωση, περιορισμένη στα όριά της. Έτσι, για τη Δύση, η χάρη αποτελεί, ποιότητα υπερβατική μεν, κτιστή δε, και αποτελεί τον όρο, ώστε νομικά, να μας καταλογισθεί η δικαίωση. Για την Ανατολή αντίθετα, η χάρη ως θεία ενέργεια, θεοποιεί οντολογικά τον άνθρωπο, μετατρέποντάς τον σε καινή κτίση, δίκαιη και άγια καθ’ εαυτήν, πάντοτε όμως, κατά χάριν.

Στη 2η φάση, κυριαρχούν οι Ζηλωτές, που με το κίνημά τους, διέπραξαν εγκλήματα-ένα πραγματικό όργιο αίματος, και αρπαγών -με σημαία, την κοινωνική αλλαγή, και αποτελούν, την πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση «λαϊκής» δημοκρατίας, κυβερνώντας τη Θεσσαλονίκη, για μια επταετία- μια μορφή «Κομμούνας».

Ο Ησυχασμός ωστόσο, υπήρξε μια επανάσταση εκ των έσω. Μια δυνατότητα ενδοσκόπισης, του έσω εαυτού. «Ελθών εις εαυτόν!». Η Ησυχία, σαν εσωτερική κατάσταση του ανθρώπινου νου, αποτελεί την κορωνίδα των αρετών. Το τελευταίο σκαλοπάτι, της κλίμακας της ανάβασης στον ουρανό, και της θεοπτίας, και θεογνωσίας, που κορυφή της έχει, τη θεωρία.

«Αποθώμεθα πάσαν μέριμναν…», η αποποίηση του αιώνος τούτου, ο «αόρατος πόλεμος των παθών» και η τήρηση των θείων εντολών, μέσα από την προσευχή για τη μετάδοση της θείας χάριτος, καθιστά τον άνθρωπο ικανό σκεύος εκλογής, για την εγκόλπωση του «θείου πυρός» -μια «φλεγόμενη», μα μηδέποτε «καιόμενη» βάτο!- κατά το πρότυπο της ίδιας της Θεοτόκου, που ακριβώς αυτό κατόρθωσε, με την κυοφορία Του Μεσσία.

Η τήρηση των θείων εντολών, είναι η πράξη, που οδηγεί στη θεωρία, με την ησυχία, να είναι ο χώρος πραγμάτωσής της. «…και παν γεώδες και υλικόν ημών φρόνημα, κοίμησον…». Ο Ιωάννης ο Σιναίτης, βάζει για πρώτο σκαλοπάτι της «Κλίμακας» αυτής, την αποταγή, προς κάθε τι, που σαν βαρίδι, μας έλκει στον κόσμο, και δεν μας αφήνει, να γευτούμε τον ουρανό, πράγμα ή άνθρωπος, ίδιο θέλημα και κενοδοξία.

«Μην την εξευτελίζεις (τη ζωή σου), μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου, μες στις πολλές κινήσεις και ομιλίες. …εκθέτοντάς την, στων σχέσεων και των συναναστροφών την καθημερινήν ανοησία (αργολογία?), ώσπου να γίνει, σαν μια ξένη φορτική», λέει ο Καβάφης. Η ησυχία, για να βιωθεί, απαιτεί απομάκρυνση, από την ταραχή, της καθημερινής εγκόσμιας βιωτής. Η διάχυση και περίσπαση του νου, στα έξω ζητήματα, δεν του επιτρέπει, την επιστροφή στον εαυτό του, και μόνο εκ των έσω, έρχεται η ησυχία, που φαινοτυπικά διακρίνεται, και γίνεται φανερή, και στα έξω.

Η ησυχία, που προτάσσει ο ορθόδοξος ησυχασμός, δεν είναι μια ακαδημαϊκή κατάσταση, αλλά μια καθ’υπερβολήν εμπειρική κατάσταση, μέσα από το βίωμα. Η ησυχία, αποτελεί κατάσταση της ψυχής, και ακριβέστερα του νου. Η καταφυγή στην ησυχία, αποτελεί προϋπόθεση, ώστε ο πιστός, διάφανα, να συνδιαλέγεται με Το Θεό. Με το νου «να τυρβάζει περί πολλά (!)», επισημαίνει ο Μέγας Βασίλειος, «ούτε την προς Θεόν αγάπην, ούτε την προς τους πλησίον, δυνάμεθα κατορθώσαι». Επιμένει, στην σχετική παρότρυνση του Δευτερονομίου, «πρόσεχε σεαυτώ», και προσθέτει «μήτε τοις σοις, μήτε τοις περί σε, αλλά σεαυτώ μόνο, πρόσεχε».

Η ησυχία, έχει καταστεί για όλους τους Χριστιανούς, μέθοδος άσκησης και τρόπος ζωής. Το ξεπέρασμα του εαυτού μας, αποτελεί την μόνη αναγκαία και ικανή συνθήκη, ώστε κανείς, να αποκτήσει Τον Χριστό. Αυτή, είναι η έννοια της πορείας, από το «κατ’ εικόνα», προς το «καθ’ ομοίωσιν». Η αλήθεια της ανθρώπινης φύσης, είναι υπερβατική, αφού συνδέεται, με το όντως Ον που εικονίζει.

Ο ρόλος στο κίνημα του Ησυχασμού, του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, υπήρξε κομβικός. Συμπύκνωνε στο πρόσωπό του, το θεόπνευστο δάσκαλο, των θείων δογμάτων, και τον έμπειρο απολογητή, της μυστικής και νηπτικής Θεολογίας. Υποστήριξε, πως η υπαρξιακή βίωση της θεοπτίας, ως βιωματική εμπειρία, της θεοποιού ενέργειας του Αγίου Πνεύματος, είναι εκείνη, που νοηματοδοτεί θεολογικά την ησυχαστική ζωή, που κορυφώνεται νομοτελειακά, με την ολοκληρωτική ένωση του ανθρώπου με Το Θεό, και την συνακόλουθη, χαρισματική θέωση του ανθρώπου, το οποίο και συνιστά, την ανώτερη μορφή, της εν «Αγίω Πνεύματι ζωής» των πιστών. Η εμπειρία της θέωσης, είναι εφικτή από εδώ, με την παράδοξη σύνδεση, του ιστορικού με το υπεριστορικό. Αυτό συνέβη στη Μεταμόρφωση, όπου οι απόστολοι κατέστησαν θεατές, της θείας δόξας Του Κυρίου, υπό την θεία κένωσή Του. Το Θαβώριο φως, αποτελεί την ενέργεια, δια της οποίας, Ο Θεός καθίσταται, ολοκληρωτικά παρών, με τη θέα Του, να είναι μια αυθεντική «θεωρία», «προσώπου προς πρόσωπον», ένα αληθινό «μυστήριον της ογδόης ημέρας», και συνάμα, μια τέλεια κατάσταση θέωσης.

Την ουσία Του Θεού, κανείς δεν μπορεί να τη συλλάβει, τις άκτιστες όμως ενέργειες Του Θεού, μπορούμε να κοινωνήσουμε, «ημών θεουμένων», υπό κατάλληλες πνευματικές προϋποθέσεις. Αυτές είναι, και η γέφυρα σύνδεσης Του ακτίστου Θεού, με τα κτίσματα. Έτσι, Ο Θεός, δεν απουσιάζει από τον κόσμο, που ο ίδιος δημιούργησε, αλλά, μέσω των ακτίστων θείων ενεργειών Του, εισέρχεται στον κόσμο, τον οποίο συντηρεί και κατευθύνει.

Ο άνθρωπος, σύμφωνα με τον Παλαμά, είναι μείξη δυο κόσμων, όπου συγκεφαλαιώνεται, ολόκληρη η κτίση. Ακολουθώντας την Πατερική Θεολογία, σε σύγκριση, με την πλατωνική και βαρλααμική ανθρωπολογία, θεωρεί πως το σώμα, είναι η κατοικία του νου, μια και καθίσταται και Του Θεού κατοικία, και μαζί με την ψυχή, συγκροτεί τον άνθρωπο, σε ενιαίο και αδιαχώριστο όλον. Ο άνθρωπος, αναγεννάται με το βάπτισμα, και ανακαινίζεται με τη Θεία Ευχαριστία. Αυτά είναι, και τα δυο θεμελιώδη μυστήρια, της θείας οικονομίας.

Ο Ησυχασμός, νοείται βασικά, ως πορεία προς τη θέωση, και εμπειρία θεώσεως. Ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, αποτελώντας τη φυσική συνέχεια, των αρχαίων Πατέρων, εξέφρασε, το αιώνιο και σταθερό πνεύμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ανανεώνοντας τις εμπειρίες της, τα βιώματά της, τη διδασκαλία της και τις επαγγελίες της. Συνέβαλε έτσι, στη διάσωση της ταυτότητάς της. Με το θεολογικό του έργο, καθόρισε ευκρινέστατα και με ενάργεια, τον τρόπο, με το οποίο, επιτελείται η κοινωνία του ανθρώπου, με Το Θεό. Η ησυχαστική Θεολογία, στην αυτοέκφρασή της, απεκάλυψε τη διαφορά της Ορθοδοξίας από το Ρωμαιοκαθολικισμό: μια «αντιπαράθεση της εμπειρίας, απέναντι στην αφηρημένη θρησκευτική πεποίθηση».

Ο Νικόλαος Καβάσιλας στη συνέχεια, επιτυγχάνει, με την καθολικοποίηση, του μυστικισμού της λειτουργίας, να συνδέσει τη ζωή του καθενός, στο ιστορικό και ταυτόχρονα, πνευματοφόρο επίπεδο της ύπαρξης, οδηγώντας, στη χριστοποίηση των πιστών.

Αν και η έριδα αυτή, υπήρξε ένα ακόμη βαρίδι, για την ήδη ασθμαίνουσα αυτοκρατορία, έναντι των εξωτερικών κινδύνων, ωστόσο, οι πνευματικές δυνάμεις του Γένους αναβαπτιζόμενες διαρκώς, στην Ησυχαστική πατερική παράδοση, απέτρεψαν τον κίνδυνο, να μεταβληθεί η Ρωμανία (Βυζάντιο), σε φράγκικο προτεκτοράτο, ενώ παράλληλα, διέσωσαν την ανεξάντλητη πηγή, των πνευματικών δυνάμεων, της ρωμαλαιότητας και του ψυχικού δυναμισμού της, μέσα στην μακρόσυρτη δουλεία. Αυτός ο ησυχαστικός τρόπος ζωής, κράτησε το Γένος, αυτός διεφύλαξε, την εσωτερική ψυχική ελευθερία, και αυτός, δημιούργησε την Επανάσταση του 1821. Οι φυγόκεντρες τάσεις βέβαια συνεχίσθηκαν, εντοπιζόμενες κυρίως, στο χώρο, της Δυτικόφρονης λογιοσύνης.

Όταν σήμερα, γίνεται λόγος για «ορθόδοξο τόξο», ως προπύργιο κατά του μουσουλμανισμού, δεν πρέπει να παραθεωρείται, η ησυχαστική πνευματικότητα, η μόνη, που μπορεί να εξασφαλίσει, αληθινή ενότητα, στα όρια της «ρωμαϊκής» υπερεθνικής και υπερφυλετικής ομοψυχίας. Στην ησυχαστική παράδοση, θεμελιώνεται, η διαβαλκανική ενότητά μας.

Τελικά, ο Ησυχασμός απέδειξε, πως η πνευματικότητα, είναι κάτι εφικτό, να κατακτηθεί, από όλους. Επανέφερε, την Ορθοδοξία, στις Πατερικές της ρίζες. Κατέστησε, την πνευματική ζωή, βιωματική. Διαχώρισε, τη λογική από την εμπειρία. Πέτυχε, την Ορθόδοξη ενότητα, διαφοροποιώντας εντούτοις, την «καθ’ ημάς» Ανατολή από την Σχολαστικίζουσα Δύση. Τέλος δε, τοποθέτησε, την αρχαιοελληνική γραμματεία, στη σωστή της θέση, μέσα, στη φιλοσοφία της Ορθόδοξης Θεολογίας.

Πηγές:

Ευδοκίμωφ Π. (1972), Η Ορθοδοξία, Εκδόσεις Β. Ρηγόπουλου.

Αρχιμ. Νικ. Χατζηνικολάου (2002), Προσευχητική Φιλοκαλία, Εκδόσεις Άθως.

Wikipedia Ησυχασμός, Γρηγόριος ο Παλαμάς.

www.impantokratoros.gr Ησυχασμός, Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.pemptousia.gr Ησυχασμός, Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.myriobiblos.gr Ησυχασμός

anaskaptontas.blogspot.com Ησυχασμός

www.oodegr.com Ησυχασμός

cognoscoteam.gr Ησυχασμός

www.orthodoxfathers.com Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.sansimera.gr Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.diakonima.gr Ησυχασμός, Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.pmipetraki.gr Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.monastiria.gr Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

www.saint.gr Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς

Share.