fbpx

Το Κάστρο του Λεύκτρου (Cisterna Rubea, Beaufort, Κινστέρνα, Κάστρο του Μαρμαρωμένου Βασιλιά)

0

Πρόκειται περί κάστρου με σπουδαία ιστορική σημασία, ιδίως αν αναλογιστούμε πως, από μια εκ των αγνώστων ονομασιών του, υπάρχουν, ως θεωρούμε, ουκ ολίγες πιθανότητες, να προέρχεται η περίφημη κατάληξη -έας, η οποία απαντάται εις την συντριπτική πλειοψηφία των οικογενειακών ονομάτων της λεγομένης «Έξω Μάνης». Τα λιγοστά ρημάδια του κάστρου αυτού, απαντώνται σε λόφο χαμηλού ψήλους -μα με περίφημη θέα-, ο οποίος ευρίσκεται νοτιανατολικά από το πολύβοο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, παραλιακό χωριό της Στούπας εις την μεσσηνιακή Μάνη.

Η ιστορία του καστέλου ετούτου αρχινά στα 1250, «αγκαζέ» με την ιστορία των κάστρων Μυστρός και Άνω Πούλας (του Κάβο-Γκρόσο).  Ήταν η χρονιά που ο «Ιπποτικός» Πρίγκιπας του Μορέως Γουλιέλμος ο Βιλλεαρδουίνος, αποθύμησε, αφού είχε αλώσει πριν τη Μονεμβασία, να οχυρώσει τον τόπο του Λεύκτρου -όπως ονομαζόταν από τους Έλληνες-για να ημπορεί να εποπτεύει τις κινήσεις προς την ενδοχώρα των επικίνδυνων Μελιγγών αλλά και των Ελλήνων της εκείνης μεριάς του Ταϋγέτου.

Εδώ έχει αξία να παρατηρήσομε το εξής: Όπως συνέβαινε με πολλά δυναμάρια φραγκικά εις τον τόπο του Μορέως, ύστερα από την 4η Σταυροφορία να βαπτίζονται από τους ανεγέρτες τους με αντίστοιχα  ονόματα προϋπαρχόντων φραγκικών κάστρων της Ουτρεμέρ  ή των πατρώων εδαφών των, ήτοι της Βουργουνδίας, της Καμπανίας, της Τουλούζης και άλλων περιοχών της σημερινής Γαλλίας, Νορμανδίας και Βελγίου, κατά τον ίδιο τρόπο εβαπτίσθη και το εν λόγω κάστρο, με τ’ όνομα ενός λίαν σημαντικού σταυροφορικού φρουρίου των Αγίων Τόπων, του ονομαστού «Maldoim Castle» των Ναϊτών Ιπποτών, που αλλιώς λεγότανε (Λατινιστί) και «Cisterna Rubea». Από την ετέρα αυτή ονομασία του κάστρου, μπορούμε δίχως αμφιβολίες νομίζω, να συμπεράνομε τα εξής: Ο Πρίγκιπας της Αχαΐας, Γουλιέλμος, ένεκα και της αρίστης σχέσεως την οποία γνωρίζομε ότι είχε με το τάγμα των Ιπποτών του Ναού (σ.σ. θυμόμαστε ότι σύμφωνα με το Χρονικό του Μορέως, είχε δωρίσει εις το αυτό τάγμα, την εκκλησιά-μαυσωλείο του Αγίου Ιακώβου Ανδραβίδας, όπου είχε ταφεί ο πατέρας του, ο πρωτότοκος αδελφός του, ενώ σαν έφθασε το πέρας και των δικών του χρόνων, μολονότι απεβίωσε εις το κάστρο της Καλαμάτας, ενταφιάστηκε και ο ίδιος στον Άγιο Ιάκωβο και στα αριστερά του πατέρα του), έδωσε στο νέο του αυτό κάστρο, εκτός από την ονομασία «Beaufort» που θα ειπεί εις την γαλλική γλώσσα «Όμορφο Φρούριο» και το όνομα «Cisterna Rubea».

Με ετούτα κατά νου, είμαστε εις την θέση να παραδεχθούμε νομίζω, ότι οι κάτοικοι της λεγομένης σήμερα «Έξω Μάνης», είναι πολύ πιθανό πως μετέτρεψαν, άγνωστο ακριβώς το πότε, μα σίγουρα από τα μέσα του 13ου αιώνος (περίοδος ανεγέρσεως του κάστρου του Λεύκτρου) και δώθε, τα οικογενειακά τους ονόματα δίνοντάς τους την κατάληξη –έας. Μάλιστα δε, προκαλεί τόση μεγάλη έκπληξη το γεγονός ότι, ακόμη και σήμερα, ύστερα από το πέρας τόσων αιώνων, έχει διασωθεί -όπως διαπιστώσαμε με θαυμασμό κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας- όχι απλά εις την ευρύτερη περιοχή της «Έξω Μάνης» και της γειτονικής με αυτή πρωτεύουσας της Μεσσηνίας, Καλαμάτα, αλλά και εις την ίδια, την γύρω από το μεσαιωνικό καστέλι περιοχή, το οικογενειακό όνομα Ρουμπέας/Ρουμπέα. (Rubeas/Rubea).

3

Άνοιγμα εις τα τείχη, το οποίο άλλοτε πιθανόν να χρησίμευε και ως καταχύστρα ή τοξοθυρίδα.

Ας ειπούμε όμως δυο λέξεις περί του «πρότυπου» εκείνου κάστρου, του ανήκοντος εις τους Αγίους Τόπους, καθ’ ότι φρονούμε, πως η «καταγωγή», ακόμα και σ’ αυτά τα «άψυχα», έχει πάντα το ενδιαφέρον της.

Η θέση του κάστρου «Maldoim» ή «Cisterna Rubea», εντοπίζεται κάπου εις το μέσον της διαδρομής Ιερουσαλήμ-Ιεριχώ. Είναι σ’ εκείνη περίπου την τοποθεσία, όπου λέγεται πως διαδραματίστηκε η πολύ γνωστή βιβλική ιστορία του Καλού Σαμαρείτη. Η ονομασία «Maldoim» ήτις πιθανόν προέρχεται από μια αραβική λέξη που δείχνει να συνδέεται με το όνομα  του λόφου εις τον οποίο στηρίζεται το κάστρο, δε φαίνεται να έμεινε με κάποιον τρόπο στα δικά μας μέρη και στην περιοχή του Λεύκτρου ειδικά, κι έτσι, δε θα μας απασχολήσει. Μια επιπλέον ονομασία του κάστρου αυτού της Ουτρεμέρ, είναι η «Qualaat al Dam», φράση αραβική που σημαίνει «Κάστρο του Αίματος». Το εάν η τελευταία αυτή φράση σχετίζεται με κάποια μεγάλη αιματοχυσία, είναι κάτι που δε γνωρίζομε και αξίζει να ερευνηθεί, μα, το πιθανότερο είναι πως σχετίζεται με το χρώμα του εδάφους, το οποίο είναι κατακόκκινο εξαιτίας της μεγάλης ποσότητος του σε οξείδιο του σιδήρου. Από τούτο το χημικό στοιχείο, είναι πασιφανές ότι προέρχεται και η ετέρα ονομασία του κάστρου, η «Cisterna Rubea», φράση λατινική που αποδίδεται ως «Η Κόκκινη Κινστέρνα» (σ.σ. Η λ. Rubea, προφανέστατα προήλθε από το πορφυρένιο χρώμα που θυμίζει τον πολύτιμο λίθο του Ρουμπινιού).

Εδώ κρίνομε σωστό, να κάμνουμε σταθμό για λίγο, ώστε να δώσομε μέσα από ελάχιστες λέξεις, τη δική μας πιθανή λύση, εις το -άρρηκτα όπως νομίζομε συνδεδεμένο με το ανωτέρω αναφερθέν κάστρο των Αγίων Τόπων- περιβόητο αίνιγμα του λεγομένου «Θέματος Κινστέρνας», δια το οποίο πάλευαν και εξακολουθούν να παλεύουν μέσω επιχειρημάτων, σε κάθε λογής έντυπα, σημαντικοί λόγιοι και μη ερευνητές της μεσαιωνικής περιόδου, ώστε να αποδείξουν τη θεωρία τους.

1

Το Κάστρο «Cisterna Rubea» από τα ανατολικά, γνωστό εδώ και πολλούς αιώνες ως «Κάστρο του Λεύκτρου».

Ας ειπούμε εν πρώτοις, ότι, σύμφωνα με το «Μέγα Λεξικό» του Δ. Δημητράκου, ως «Θέμα» οριζόταν εις τα βυζαντινά χρόνια, κάθε μεγάλη διοικητική περιφέρεια, όπως για παράδειγμα το ονομαστό «Θέμα Νικοπόλεως». Η σύγκρουση των επιχειρημάτων ωστόσο εν προκειμένω, δεν έχει να κάμει τόσο με τη γεωγραφική θέση του μεσαιωνικού «Θέματος Κινστέρνας» για την οποία άπαντες σχεδόν πλέον συμφωνούν ότι πρόκειται για την «περί το Λεύτρον χώρα», με έδρα το εκεί κάστρο του Γουλιέλμου Β’ Βιλλεαρδουίνου, αλλά με το «Γιατί;» είναι αυτή (σ.σ. Στο περί της «Κινστέρνας» θέμα δε θα επεκταθούμε περισσότερο, όχι τουλάχιστον μέσα από αυτό το άρθρο, καθ’ ότι έχουν γραφεί τόσο πολλά που μπορεί ο αναγνώστης να διαμορφώσει άποψη εύκολα, είτε μες απ’ τα εκτενή σχόλια του Πέτρου Π. Καλονάρου επί του Χρονικού του Μορέως, είτε μες από αξιόλογες διαδικτυακές σελίδες που καταπιάστηκαν με το θέμα, όπως είναι «Ο Αριστομένης ο Μεσσήνιος»).

2

Τα ίχνη τοιχοδομίας που συναντάμε καθώς ανεβαίνομε το μονοπάτι για την κορυφή του κάστρου.

Η απάντησή μας λοιπόν, σχεδόν «λακωνική», στο αυτό ερώτημα, είναι η εξής: Διότι εκεί ακριβώς, εις τον τόπο του Λεύκτρου της Μάνης, σε λόφο χθαμαλό, μα, σπουδαίο ως προς την εποπτεία και την φυσική οχυρότητα, ο πρίγκιπας Γουλιέλμος εβρήκε κατά τον καιρό που ακολούθησε την Άλωση της Μονεμβασιάς καθώς και την ανέγερση του φραγκικού κάστρου της Μαΐνης, μια θέση λίαν στρατηγική, πλησίον εις την ήδη υπάρχουσα θέση «Γιστέρνα» (σ.σ. Γνωρίζομε από το Χρονικό του Μορέως ότι η θέση «Γιστέρνα» προϋπήρχε του κάστρου), ώστε να ανεγείρει ένα φρούριο. Από το όνομα της αυτής τοποθεσίας, εμπνεύστηκε και την ονομασία που θα έδινε εις το κάστρο του αυτό και δεν ήταν άλλη, από την «Cisterna Rubea», η οποία καταφανώς προέκυψε σύμφωνα με το «νόμο» που λέγει ότι, τα περσότερα από τα κάστρα που υψώθηκαν από τους σταυροφόρους και τους απογόνους τους εις τον Μορέα, βαπτίζονταν με αντίστοιχα ονόματα σταυροφορικών κάστρων της Ουτρεμέρ ή φρουρίων των πατρώων εδαφών των (όπως προαναφέραμε).   

Η κινστέρνα του κάστρου.

Το λοιπόν, αποδείξαμε ως θαρρούμε με τα παραπάνω λόγια πως, το κάστρο «Maldoim» ή «Cisterna Rubea» των Αγίων Τόπων (σ.σ. Από το οποίο δε μένουν πολλά ερείπια, πλην όμως σώζεται καλά η μακρά κι εντυπωσιακή θολοσκέπαστη κινστέρνα του) που το υπερασπίζονταν πολεμιστές του τάγματος των Ναϊτών Ιπποτών, συνδέεται άμεσα με το δικό μας Κάστρο του Λεύκτρου, διά της λησμονημένης ως σήμερα, μα πολύ διαδεδομένης οπωσδήποτε (ως πιστεύομε) στα χρόνια του μεσαίωνα (από τα μέσα του 13ου αιώνος και ύστερα), ετέρα ονομασία του, τουτέστι την «Cisterna Rubea». Λίγο πριν κλείσομε την παράγραφο, ας κρατήσομε για την ιστορία, πως η υπεράσπισή του φρουρίου «Cisterna Rubea» της Ουτρεμέρ από τους Ναΐτες, συνέβαινε όχι γι’ άλλο λόγο, μα επειδή βρισκότανε σε πέρασμα λίαν πολυσύχναστο από χριστιανούς προσκυνητές, οι οποίοι εβάδιζαν σε κείνα τα ιερά ξεροτόπια με τον αδιάλειπτο κίνδυνο να πέσουνε θύματα ληστείας.

Φθάνοντας πια εις την περαίωση του παρόντος άρθρου, ας ειπούμε, όσον αφορά το δικό μας κάστρο «Cisterna Rubea», πως, ύστερα από δώδεκα χρόνια από την κατασκευή του, πέρασε για μεγάλο χρονικό διάστημα στα χέρια των Ρωμαίων (Ελλήνων). Τούτο συνέβη διότι, ο Γουλιέλμος Βιλλεαρδουίνος, από τη χάψη εις την οποία βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη ύστερα από την αιχμαλωσία του από το βυζαντινό στρατό κατά τη Μάχη της Πελαγονίας, έλαβε την απόφαση να το ανταλλάξει ως μέρος των λύτρων για την απελευθέρωσή του, μαζί με τα κάστρα Άνω Πούλας, Μυστρός, Γερακίου και Μονεμβασίας.

Σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά από τα γεγονότα αυτά, στα  1430, αυθέντης του κάστρου φαίνεται να είναι ο «Τελευταίος Αυτοκράτορας» του Βυζαντίου, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Από τις επισκέψεις δε μάλλον του μεγάλου αυτού ανδρός εις το παλιό σταυροφορικό φρούριο, εκράτησε η παράδοσή μας για εκείνο, και το μετά θάνατον προσωνύμιο του Παλαιολόγου, το του «Μαρμαρωμένου Βασιλέως». Τελικώς, όμως, το «Όμορφο Φρούριο», στα 1458 θα πέσει εις τους Τούρκους του στρατηγού Χαμουζά Ζενεβίζη, και έκτοτε θα χάσει για πάντα τη σημασία του.

 

 

Του Μιλτιάδη Τσαπόγα

Ταξιδιωτικού Συγγραφέα και Φωτογράφου

Share.